Şavak Köylerinin İsim Hikayeleri 2- Çukurca (Barav)

Bir önceki yazıda Savak (Şekak) köylerinden Komîr’in isminden bahsetmiştik. Bugün de başka bir Şavak köyünün ismini irdeleyeceğiz; Pertek’in Çukurca köyü, yani Barav.

Osmanlı kayıtlarının bazısında ismi Barava, bazısında isi Behramli olarak yazılmış. Mesela ta 15. yüzyılda Osmanlı’nın Melkiş Mirliği döneminde ‘tahrir defterleri’ denen dönemin nüfus kayıtlarında Ekrad-i Şekak (Şekak Kürtleri) tabi Behramlu köyü olarak tescil edilmiş.

Köyün adının (Bar-av-a) “su kenarında” kelimesinden geldiği varsayılmaktadır. Kelime gerçekten o manada olabilir ama tuhaf bir durum var. Köyün konumuna bakıldığında baraj yapılmadan önce Barav köyü su kenarı diyecek kadar Fırat Nehri’ne yakın değildi.  Mesela Titenîk köyü de aynı yakınlıkta. Sanırım Şavaklılar  bu köye yerleşmeden önce de “barava” kelimesini kullanılıyordu.

Tam da bunun üzerine düşünürken tesadüfen Afrin’deki Şekak aşireti köy isimlerine denk geldim. İlginç bir şekilde Afrin’deki Şekak aşireti köyleri içerisinde de Barava diye bir köy var. Çoğunluğunu Şekaklıların oluşturduğu Şerran isimli ilçeye bağlı bir köy.

Yine ilginçtir ki İran’da Urmiye çevresinde yaşayan Şekaklıların kollarından da birisinin adı Baravan.

Son olarak Şengal ve Hesenkeyf gibi eskiden Şekakîlerin yaşadığı yerlerde de Barava isimli köylere denk gelmek tesadüfi bir şey değil.  Tepê Barava.

Yani anlaşılan şu ki Şekakan aşireti gittiği her yere kollarından birisi olan Barav ismini de götürmüş.

Kaynaklar:

1. Ünal, M. A. (1992). XVI. Yüzyılda Çemişgezek Sancağı-İdari Yapısı. Osmanlı Araştırmaları, 12(12).

2. Ezidi Heritage. (n.d.). List of Ezidi tribes & overview of Ezidi regions. Retrieved January 26, 2025, from https://ezidi-heritage.com/articles/list-of-ezidi-tribes-overview-of-ezidi-regions/

3. Pirbari, D., Mossaki, N., & Yezdin, M. S. (2019). A Yezidi Manuscript:—Mišūr of P’īr Sīnī Bahrī/P’īr Sīnī Dārānī, Its Study and Critical Analysis. Iranian Studies, 53(1–2), 223–257.

Şavak Kürtçesinin Kelime Zenginliği (Hayvanlar Nasıl Seslenir?)

Kürtçe dili özellikle kelime hazinesi bakımından dünyadaki en zengin dillerden birisidir. Dünyanın en büyük dijital sözlüğü Wikipedia’nın verilerine göre Kürtçe 721.599 kelime ile dünyanın en fazla kelimeye sahip 9. dili olmuş.

Eski hayat tarzıyla da alakalı olarak doğa ve hayvanlarla ilgili geniş kelime yelpazesi buna bir örnektir. Mesela hayvanların çıkardığı sesleri tanımlarken biz Şavaklıların kullandığı kelimelere bakalım bugün.

Bizin deqale: keçi meliyor

Mihi (pez, qeri) deqale= koyun meliyor

Ker dezirrê: eşek anırıyor

Kutik dwerê: köpek havlıyor

Kutik degirijê: köpek havlıyor (ama diş göstererek)

Mar devizê: yilan sesleniyor

Hirç demurrê = ayı böğürüyor

Kusî  dequfê = kaplumbaĝa  sesleniyor

Mişk deçiftê= fare  sesleniyor

Bunların dışında hangi kelimeleri kullandığımızı yorum olarak yazabilir misiniz? Ayrıca bu konuda köyünüzdeki yaşlılarla sesli bir söyleşi yapıp kaydını bize gönderirseniz takipçilerimizle paylaşmak istiyoruz.

Şavaklar/Şekakan Blogu

Şavak Köylerinin İsim Hikayeleri 1- Komer (Sarıbalta)

Bu yazı dizimizin ilkinde Şavak (Şekak) köylerimizden Komer/Komîr (Sarıbalta) köyünün isminin anlam ve kökenini irdeleyeceğiz.

Komîr, komer, kom… gibi yer isimlerine özelikle Efrîn’den Erzincan’a kadar Fırat çevresinde bolca rastlamak mümkün. Tespit ettiğimiz kadar Maraş, Antep, Adıyaman, Elazığ, Dersim ve Erzincan’da bu isimlerde yer ve köy isimleri var.

Cumhuriyet döneminde bu isimlerin bazıları Kömür, kömler gibi şekillerde Türkçeleştirildi. Mesela Gaziantep Nurdağı ilçesi bunlardan birisi. Eski ismi Komîran şeklindeydi. Önce Kömürler sonra Nurdağı yaptılar ismini. Adıyaman ve Kemah’ın Komer/komîr isimli köyleri ise Kömür diye yeniden adlandırıldı. Elazığ’ın Komîran bölgesi ve burada yer alan köprü ise Kömürhan diye diye adlandırıldı. Çemişgezek’in Komer köyü ise saçma sapan bir şekilde Sarıbalta olarak isimlendirildi. Yine Maraş’ın Göksun köyüne bağlı Komîran köyü Alıçlıbucak olarak değiştirildi.

İsmin kökeni hakkında farklı görüşler var. İlk olarak, ismi Türkçeleştirmek isteyenler kömür kelimesi ile bağdaştırma gayretinde oldu. Halbuki bu yerler yüzyıllardır o isimlerle anılıyor. Ve bulundukları yerlerde öyle kömür madeni bulunduğu da söylenemez.

Sevan Nişanyan gibi kişiler ise ismin Ermenice olduğunu iddia ediyor. Ermenicede -er ekinin çoğul anlamı katmasıyla komer (komlar) olacağını söylüyor. Çemişgezek tahrir defterlerinden birisinde de buna benzer olarak Çemişgezek Komer köyü Kömler olarak kaydedilmiş. Ancak bunun telaffuz hatası olup olmadığından emin değiliz. Çünkü köyün yerel halkı anadilleri olan Kurmancî dilinde her zaman Komer/komîr şeklinde telaffuz ediyor.

Üçüncü olarak, Kom- ile başlayan yer isimlerinin Komagene krallığıyla bağlantılı olabileceği iddiaları da var. Bunun biraz fantastik bir iddia olduğunu düşünüyoruz.

Son olarak Kavi aşiretine mensup Adıyaman’daki Komîr köyü ile alakalı ilginç bir bilgi var. Kavi aşireti ve bölgedeki bazı aşiretlerde ağalık ve şeyhlik yok. Mîrlik var. İşte bu Kavî mirlerinden birisi bu köyü kurduğu için buraya Koma Mîr demişler. Sonra da Komîr şeklini almış. Bunun en mantıklı görüş olduğunu düşünüyoruz.

Çemişgezek’teki Komer/komîr köyü için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Komer köyünün kurulduğu 15 ve 16. yüzyıllara baktığımızda Çemişgezek mirliğinin varlığını görüyoruz. Çemişgezek ve Pertek’teki Şekak, Reşi, Millî, Zaferan gibi Kürt aşiretleri de Çemişgezek mirinin idaresi altında. Bu mirlerden en bilineni Osmanlı-Safevi çekişmesinde adı öne çıkan Hacı Rüstem Bey. İşte bu köyümüzün de Çemişgezek mirine atfen Koma Mîr (Mir’in komu) diye adlandırılmış olması gerekir. Sonrasında Komîr diye söylenegelmiştir.

(15-16. yüzyıl Çemişgezek Mirliği hakkında daha detaylı bir yazıyı ayrıca yazmak istiyorum)

Komer köyünün ismi ile ilgili bildiğiniz daha farklı bir rivayet varsa yorumlara eklemenizi rica ederiz.

Sarıbalta (Komîr) köyünde kış mevsimi.

pirçilûzkî

şekakanê me
le ser koçerîyê, le ser pez û berxikan pir kelimeyên cûda debêjin.
yek je wan jî ew gotina pirçilûzkî ye. min qeh le derekê dîn ew nebihistiye.
seba berxîk, kuçik yan heyvanên ku çaxa ew jar û bêreng debin te gotin. yek jî carna seba mirovên nexweş ketî û rengê wan çûyî jî debêjin.

—

şavaklar
göçebe yaşam tarzları icabı koyun, kuzu üzerine çokça kelimeye sahipler. bugün bahsetmek istediğimiz kelime de pirçilûzkî kelimesi. zayıf, hasta, rengi solmuş hayvanlar için kullanılıyor. nadiren insanlar için de kullanıbiliyor. kelime öteki kurmancî lehçelerinde yok. kelimeyi pir-çilûz-ki şeklinde ayırdığımızda ilginç bir şekilde orta kısmı türkçe cılız kelimesine benziyor.

Sarıbalta Köyü’nde Düğün (Dahata Komeran)

Osmanlı-Safevi Çekişmesinde İran’a Göçüp Azerileşen Şia Şavaklar (Şakaklar)

Tarihin bazı dönemlerinde Anadolu’da ve İran’da büyük göç hareketleri olmuş. Bu göç hareketlerine sebep olan gelişmelerden birkaç tanesini saymak gerekirse;

1. Haçlı Akınları
2. Moğol İstilası
3. Safevi-Osmanlı Çekişmesi
4. Celali ve Alevi İsyanları

Özellikle Safevi-Osmanlı çekişmesinde ve Celali isyanları esnasında aşiretimiz de göç etmek zorunda kalmış. 14., 15.,ve 16. yüzyıllardan bahsediyorum.

Uzun süredir bu konu hakkında araştırma yapıyorum. Özellikle Farsça kaynakları okumaya çalıştım. Çok ilginç bilgiler var.

Halep-Çemişgezek-Karabağ-Erdebil-Horasan-İsfahan rotasında ilerleyen bir göç.

Bir de Filistin’e sürülen birileri var.

Bundan sonra vakit buldukça kaynaklarıyla birlikte derleyip sizlerle paylaşacağım.

Bugün bahsetmek istediğim kitap bir Farsça kaynak.

ایران و آذربایجان: در بستر تاریخ و زبان

Dil ve Tarih Bağlamında İran ve Azerbaycan

Kitapta aşiretimizle ilgili de ilginç bir detay var.

Azerbaycan, Afşarlar, Şahsevenler ve Erdebil’den bahsederken 88. sayfanın son paragrafında şöyle diyor;

‘Kürt kökenli Şakak eli Şia olduğu için Türkiye’den göçüp Safevi topraklarına Erdebil’e yerleşiyor. Bir süre sonra burada Azeri aşiretler içerisinde Türkleşiyor’ 

Türkiye’den İran/Azerbaycan’a göç edip Azerileşme konusunda başka kaynaklar da var.  Onlardan da bahsedeceğim.

Ancak tam olarak çözemediğim mezhepsel değişim. Bu durum Çemişgezek ve Pertek’te yaşayan Sünni Şavakların (Şakak) eskiden Alevi oldukları sorusunu akla getiriyor.

Acaba Alevi/Şia Şavakların bir kısmı Çemişgezek’ten ayrılıp Azerbaycan/İran’a geçerken bir kısmı kalıp Sünni mezhebine mi geçti. Yoksa eskiden tüm Şavaklar sünniyken İran’a geçenler daha sonra mı Şialaştılar.

Konuyla alakalı elinde başka kaynaklar olanlar paylaşırsa çok memnun oluruz.

Konuşmaya devam edeceğiz.

Sağlıcakla,

 

Alîbeg Şaqaqî

Şekakan Blog,

sekakan.wordpress.com

 

Şekak Tv – Biniya Dihê Komer (Nahalê Goman)

Ew der dihê Şekakan, Komer e.

Şah İsmail Gezici Yollarda – Sarıbalta Köyü (25-02-2018)

Çend heftan berê televîzyona Xarpêtê Kanal Fırat bûye nîvanê Komerê.

Hûn kaynîn wê programê li wira seyr bikin;

• Dakika 40; Bircan Polat kilomeka bi Kurmancî dibeje. Pir xwaş dibeje.
• Îsal le dihê kuraklixî heye. Berf nebariye. Millet je wê şikayetçiye.
• Dakika 43; Kırmızı fularlı mixtar Ahmet Baran pir qift e.

Şekak Tv – Kiloma Veysel Daş bi Kurmancî

Je dihê Ballidut, Veysel Daş berxik û mihan dangê deke û kiloma xwa dibê.

Şavakların 500 Yıl Önce Afrin’de Uğradığı Büyük Katliam

Çemişgezek ve Pertek’te yaşayan Şavak (Şekakan) Aşiretinin daha önce geldiği tahmin edilen yerlerden birisi de Halep bölgesidir. Ne sebeple Halep’i terk ettikleri hakkında çeşitli rivayetler bulunuyor.

Bazı Şavaklı yaşlılar yaz aylarında Dersim yaylalarına gelen Şavakların bir kısmının Fırat’ın su seviyesinin artmasından dolayı nehri geçemeyip Çemişgezek ve Pertek bölgesine yerleştiğini anlatır.

Bundan farklı olarak Şavakların Halep’i terk etmesiyle ilgili Şerefname denen eski bir kitapta ilginç bir detay var;

Şerefedîn Xanî kitabı Şerefname’de Halep’te yaşayan Şekakan aşireti ve bölgede yaşayan diğer halk arasında şiddetli bir savaşın yaşandığını belirtmektedir. Göçebe Şekakan aşiretinin tarlalarına zarar verdiğini bahane eden Azez’in Arap köylüleri Şavaklara karşı büyük bir saldırıya geçiyor. Ve iki grup arasında çok sert çatışmalar çıkıyor. Yine söylenenlere göre 500 yıl önce yaşanan bu savaşta ölenlerin sayısının çok olduğudur. 40’tan fazla Şavak erkeği Arap köylülerce kılıçtan geçiriliyor. Öyleki Efrîn’in Şera ilçesinin Sînka ve Qitmê köyleri arasında “ölüler ovası” diye bir toprak bölgesi bulunmaktadır. Bu ovanın ismi o zaman yaşanan o katliamdan kaldığı söylenmektedir.

Şavakların Halep’ten göçüne böyle bir olayın sebebiyet vermiş olması büyük olasılıktır. Ancak günümüzde halen Afrin’de Şekakan diye bir aşiretin var olması Şavakların sadece bir kısmının o zaman göç etmek zorunda kaldığını gösterir. Belki Azez’e komşu olan belli köyler göç etmiş, ötekiler yerlerinde kalmaya devam etmiştir.

Bilvesile şunu da belirtelim. Afrin’de yaşayan Şavak aşireti köyleri bugünlerde zor günler geçiriyor. Dualarınızda onlara da yer verin.

Şekakan Blog,

sekakan.wordpress.com